معلّم

« به نام یزدان دادار کردگار ، و به مردی و جوانمردی ، ودم حق راست گویان ، و به حق نمک آزادگان »

( الارجانی ، 1356 : 35 )

ایین عیّاری در قرن سوم هجری در سیستان و خراسان و بغداد رونق گرفت . یکی از نامورترین عیّاران

، یعقوب  لیث صفار است .  

 داستان های عیاری که بارزترین آن داستان زیبای سمک عیّار است مملو از جوانمردی ، یاری و یاوری

است داستان سمک از کهن ترین و بارازش ترین نمونه های مکتوب و اولین رمان ایرانی است و 

موضوع آن عیاری و پهلوانی است . آیین عیّاری آداب و مراتبی داشت مانند ؛  نمک خوردن یا شادی

خوردن ، نان خوردن ، سوگندخوردن ، میان بستن و سراویل پوشیدن که در این مقال به آن ها پرداخته

می شود . 

شادی خوردن یا نمک خوردن :

نخستین گام برای پیوستن به حلقه ی عیاران ، به شادی خوردن و نوشیدن بوده است . این بدان

معناست که عیار تازه وارد با  دیگر عیاران پیمان بندد و حلقه ی ارادت در گوش می اندازد .منظور از

شادی خوردن یا قدح نوشیدن ، نوشیدن آب و نمک بود که به آن « جام جوانمردی » می گفتند .

هدف از این کار نمادین ، نگه داشتن حق نمک بود . نمک اشاره به معنی عدالت داشت ، چرا که

عقیده داشتند : « همه چیزبا نمک اصلاح پذیرد» .  عیار تازه وارد وظیفه داشت ، ظرف آب و نمک

را بردارد و بنوشد . این کنش مفهوم متعهد بودن به مرام و مسلک و آیین را داشت . 

امّا این آب و نمک خوردن نیز مراتب و آداب ویژه ی خود را می طلبید ؛ شیخ نجم الدّین زرین کوب 

آداب و رسوم آن را چنین توصیف می کند :

« اول تربیه می باید که به وضو باشد که این اصلی عظیم است ، و توبه ی نصوح کرده باشد .

سربرهنه و دردل با خدای تبارک و تعالی مناجات کند تا او را به صفت فتوت و مروت آراسته گرداند .

بعد از آن درمیان آید و سلام کند بر اصحاب فتوت و شربت بر دست گیرد و  خادمش تلقین کند تا

بگوید کلمه به کلمه و روشن اول بگوید:«السلام علیکم و رحمه الله وبرکاته بسم الله الرحمن الرحیم .

الحمدلله رب العالمین ، والعاقبه للمتقین وصلوات الله ....

که معنی آن چنین باشد ؛ استاده ام استغفار گناه بی منتها را و ملازمت و بندگی امرو نهی خدای

تبارک و تعالی را ،ومتابعت سنت پاک دعوت و خلوت محمد مصطفی را و متابعت سیرت و طریقت انبیا

را و موافقت مسکنت اهل تسلیم و رضا را و مشایعت اهل تقوا را و معاونت صفت سخا و وفا و حلم و

حیا را و مطاوعت امر امهات و آبا را و محافظت اسناد فتوت صاحب قاب قوسین را و تسلیم بیعت

فتوت شیر خدا و عم زاده ی مصطفی و موصوف امیرالمومنین علی مرتضی (ع)را ، در میان حضور

جوانمردان عزّت و خدمت صلحا را و قبول وصیت خادم افقرا را . می خورم این عذب فرات و ملح اجاج

را به نام و تربیه ی صدر فتوت و قدر مروّت و بدر  اخوانیّت ، اخی  فلان ، دام فتوته و زاد مروّته ورضی

- الله عنه و عن جماعه المومنین و المومنات و المسلمین و المسلمات ، الاحیا منهم والاموات برحمتک

یا ارحم الراحمین.

واگر کسی نتواند این همه را بگوید ، می گوید : الحمدله رب العالمین والصلوات والسلام علی محمد

واهل بیته الطاهرین و اصحابه اجمعین . و برود و دستش ببوسد .

شادی خوردن در معنای شاگردی و خدمتکاری هم آمده است و این از آن روی است که گاه ممکن

بوده ،شادی خوردن و یا قدح نوشیدن در غیاب کسی صورت گیرد . در آن صورت تازه وارد تعهد

می کرد در خدمت شخصی که حضور ندارد ، کمر خدمت بندد .

نان خوردن عیاران

نان خوردن عیاران و جوانمردان نیز دارای آدابی بوده است . بدین ترتیب که در مکان مخصوص که

به آن آستانه می گفتند ، گرد هم می آمدند و با تمام غریبان ، مسکینان و مسافرانی که از

راه های دور می آمدند بر سریک سفره نان می خوردند تا تازه واردان احساس دلتنگی نکنند .

جوانمردان و فتیان هنگام نان خوردن می باید اصولی را رعایت می کردند که به روایت ناصری

این آداب بودند:

*  نشستن بر پای چپ

*  نگاه نکردن به لقمه ی حریف

*  از کنار کاسه ی خود خوردن

* دست شستن پیش از غذا خوردن  

* دست شویی بعد از غذا

*  خم نشدن بالای طبق

* نخاراندن سر هنگام غذا خوردن

* خاموشی تمام در زمان نان خوردن

* عطسه نکردن بالای خوان

* عذرخواهی بسیار از مهمان

ادامه دارد ...